ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ-Ενότητα 6η

Η ΑΡΕΤΗ ΚΑΘΙΣΤΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΙΚΑΝΟ ΝΑ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙ ΤΟ ΠΡΟΟΡΙΣΜΕΝΟ ΓΙΑ ΑΥΤΟΝ ΕΡΓΟ

 

ΣΥΝΤΟΜΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

Σε προηγούμενη ενότητα έχει αναφερθεί ότι η αρετή είναι «ἕξις». Δεν είναι όμως αρκετός αυτός ο όρος για τον προσδιορισμό της, πρέπει να προσδιοριστεί και η ποιότητά της, καθώς υπάρχουν καλές και κακές έξεις. Πρέπει λοιπόν, να διευκρινιστεί σε ποια από τις δύο κατηγορίες ανήκει. Έτσι κατά τον Αριστοτέλη, η αρετή είναι η θετική ιδιότητα που κάνει τον άνθρωπο, το ζώο ή το πράγμα που την έχει να βρίσκεται στην τέλεια κατάστασή του και να επιτελεί με σωστό τρόπο το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση. Για παράδειγμα, η αρετή του ματιού είναι η ιδιότητα που κάνει και το μάτι τέλειο και το βοηθά να εκτελεί σωστά το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση, δηλαδή να βλέπει καλά. Το ίδιο ισχύει και με την αρετή του αλόγου: είναι η ιδιότητα που και το άλογο το κάνει σπουδαίο και το βοηθά να εκτελεί σωστά το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση, δηλαδή το κάνει ικανό να τρέχει, να κουβαλά τον αναβάτη και να αντιμετωπίζει τους εχθρούς. Ό,τι λοιπόν συμβαίνει με τα ζώα και με τα άψυχα αντικείμενα, το ίδιο συμβαίνει και με τον άνθρωπο. Συνεπώς η αρετή του ανθρώπου, σύμφωνα με τον συλλογισμό του, θα μπορούσε να είναι η έξη με την οποία ο άνθρωπος γίνεται καλός και εκτελεί με σωστό τρόπο το έργο το οποίο έχει αποφασίσει ο ίδιος. Για να εξετάσουμε όμως, ποιος είναι αυτός ο σωστός τρόπος, πρέπει πρώτα να διερευ-νήσουμε τη φύση της αρετής.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
Α) «Δεῖ δὲ μὴ μόνον… μεῖναι τοὺς πολεμίους.» Η αρετή γενικά ως ιδιότητα που καθιστά τον φορέα της τέλειο και ικανό στην τέλεια επιτέλεση του έργου του

Β) «Εἰ δὴ τοῦτ’… ἔργον ἀποδώσει» Η αρετή ειδικά στον άνθρωπο είναι η έξη που τον καθιστά αγαθό και ικανό να επιτελέσει το δικής του προαιρέσεως έργο του
Γ) «Πῶς δὲ τοῦτ’ … ἡ φύσις αὐτῆς.» Εισαγωγή στη διερεύνηση της ειδοποιού διαφοράς στον ορισμό της αρετής

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Δεν πρέπει όμως να το πούμε μόνο έτσι, ότι δηλαδή (η αρετή) είναι συνήθεια, αλλά και τι είδους συνήθεια (είναι). Πρέπει λοιπόν να πούμε ότι κάθε αρετή, όποιου πράγματος είναι αρετή, και το ίδιο το πράγμα το κάνει να φτάσει στην τέλεια κατάστασή του και το βοηθάει να εκτελέσει με τον πιο σωστό τρόπο το έργο που είναι προορισμένο γι’ αυτό, όπως για παράδειγμα, η αρετή του ματιού κάνει αξιόλογο και το μάτι και το έργο του· γιατί με την αρετή του ματιού βλέπουμε καλά. Με τον ίδιο τρόπο η αρετή του αλόγου κάνει και το άλογο αξιόλογο και ικανό να τρέξει και να κρατήσει τον αναβάτη και να μείνει να αντιμετωπίσει τους εχθρούς. Αν λοιπόν έτσι συμβαίνει με όλα τα πράγματα, (τότε) και η αρετή του ανθρώπου θα μπορούσε να είναι η συνήθεια, από την οποία ο άνθρωπος γίνεται καλός και από την οποία θα βοηθηθεί να εκτελέσει σωστά το έργο του. Πώς όμως θα γίνει αυτό … με αυτό τον τρόπο θα γίνει φανερό, αν δηλαδή εξετάσουμε τι λογής είναι η φύση της.

Η ΑΡΕΤΗ ΚΑΘΙΣΤΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΙΚΑΝΟ ΝΑ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙ ΤΟ ΠΡΟΟΡΙΣΜΕΝΟ ΓΙ’ ΑΥΤΟΝ ΕΡΓΟ

 

 ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Η αρετή γενικά ως ιδιότητα που καθιστά τον φορέα της τέλειο και ικανό στην τέλεια επιτέλεση του έργου του Δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἕξις, ἀλλὰ καὶ ποία τις. Ῥητέον οὖν ὅτι πᾶσα ἀρετή, οὗ ἂν ᾖ ἀρετή, αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν,
Παραδείγματα οἷον ἡ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετὴ τόν τε ὀφθαλμὸν σπουδαῖον ποιεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ· τῇ γὰρ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετῇ εὖ ὁρῶμεν. Ὁμοίως ἡ τοῦ ἵππου ἀρετὴ ἵππον τε σπουδαῖον ποιεῖ καὶ ἀγαθὸν δραμεῖν καὶ ἐνεγκεῖν τὸν ἐπιβάτην καὶ μεῖναι τοὺς πολεμίους.
Η αρετή στον άνθρωπο είναι η έξη που τον καθιστά αγαθό και ικανό να επιτελέσει το δικής του προαιρέσεως έργο του Εἰ δὴ τοῦτ’ ἐπὶ πάντων οὕτως ἔχει, καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ἀρετὴ εἴη ἂν ἡ ἕξις ἀφ’ ἧς ἀγαθὸς ἄνθρωπος γίνεται καὶ ἀφ’ ἧς εὖ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον ἀποδώσει.
Εισάγεται ερωτηματικά η διερεύνηση της ειδοποιού διαφοράς του ορισμού της αρετής Πῶς δὲ τοῦτ’ ἔσται, … ὧδ’ ἔσται φανερόν, ἐὰν θεωρήσωμεν ποία τίς ἐστιν ἡ φύσις αὐτῆς.

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΟΜΟΡΡΙΖΑ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

δεῖ: αδέητος, δέηση, ενδεής ένδεια
εἰπεῖν < λέγω (θ. λέγ-, Fερε-, ἐρε-, Fρε-> ῥε-> ῥη-, Fερ-, Fεπ- > εἰπ-): απόρρητος, άρρητος, διαλογικός, δυσλεξία, έπος, επύλλιο, ιδεολόγημα, καλλιέπεια, καλλιεπής, λέξη, λέξημα, λεξικό, λέσχη, λογάριθμος, λογικός, λόγος, πολυλογάς, ρήμα, ρήση, ρητό, ρήτορας, ρήτρα, φιλόλογος

ᾖ < εἰμί: ανούσιος, εξουσιαστικός, εσθλός, έτυμο, ετυμολογία, οντολογία, οντολογικός, όντως, ουσία, ουσιαστικός, ουσιώδης, παρόν, παρουσιαστικό
ἔχον < ἔχω (θ. σεχ-, ἑχ-, σχ-): αποχή, άσχετος, έξη, εξής, εξοχή, έξοχος, ευεξία, καχεκτικός, οπιούχος, πάροχος, ραβδούχος, σχεδόν, σχέση, σχήμα, σχηματικός, σχολείο, σχολή, υπέροχος.

Ἀποτελεῖ < ἀπὸ + τέλος: αποτέλεσμα, ατέλεια, ατελής, αυτοτελής, εκτέλεση, εκτελεστής, εκτελεστικός, εντέλεια, εντελέχεια, εντελώς, επιτέλεση, ευτελής, ημιτελής, ιδιοτελής, ισοτέλεια, πολυτέλεια, πολυτελής, συντέλεια, συντελεστής, τελεία, τελειοποίηση, τέλειος, τελείως, τελείωση, τελειωτικός, τέλεση, τελεστής, τελεστικός, τελετή, τελικός, τέλος, τελωνειακός, τελωνείο, τελώνης, υποτελής.

ἀποδίδωσιν < ἀπό + δίδωμι (θ. δω-, δο-. Ο ενεστώτας με ενεστωτικό αναδιπλασιασμό: δί-δω-μι): αιμοδότης, ανέκδοτο, ανένδοτος, ανταπόδοση, ανταποδοτικός, δόση, δόσιμο, δώρο, δωσιδικία, εκδοτήριο, εκδότης, εκδοτικός, καταδότης, μειοδότης, μεταδοτικός, παραδοτέος, πληροφοριοδότης, προδοσία, τροφοδότης.

ὀφθαλμοῦ < ὁράω -ῶ (θ. Fορά- > ὁρά-, ὀπ-, Fιδ- > ἐ- Fιδ- ον> εἶδον): αδιόρατος, αντικατοπτρισμός, αόρατος, διορατικός, ενόραση, εποπτικός, θεόρατος, θυρωρός, ιδανικός, ιδέα, κάτοπτρο, μέτωπο, οπή, οπτικός, όραμα, όραση, ορατός, όψη, πανόραμα, παρόραμα, παρωπίδα, προσωπίδα, πρόσωπο, συνοπτικός, τηλεόραση.

ἵππου: έφιππος, ιππασία, ιππαστί, ιππέας, ιππευτήριο, ιππευτικός, ιππηλασία, ιππικός, ιπποδάμειος, ιπποδρομία, ιπποδύναμη, ιππόκαμπος, ιπποκόμος, ιππομαχία, ιπποπόταμος, ιπποσκευή, ιππότης, ιπποτικός, ιπποτισμός, ιπποτροφείο, ιπποφορβείο.

δραμεῖν < τρέχω: αμφίδρομος, αναδρομή, αναδρομικός, ανάδρομος, αυτοκινητόδρομος, διαδρομή, διάδρομος, δρομαίος, δρομέας, δρόμος, δρόμων, εκδρομή, επιδρομή, ιπποδρομία, ιππόδρομος, καταδρομέας, μονόδρομος, παγοδρομία, παλινδρόμηση, παραδρομή, πεζοδρόμηση, πεζόδρομος, περίδρομος, πρόδρομος, σκυταλοδρομία, συνδρομή, ταχυδρόμος, τροχάδην, τροχαλία

ἐνεγκεῖν < φέρω (θ. φέρ-, φορ-, φωρ-, φρ-, οἰ-, ἐνεκ-, ἐνοκ-, ἐνκ- > ἐγκ-): αδιάφορος, αμφορέας, ανυπόφορος, ασθενοφόρο, αυτόφωρος, διένεξη, διηνεκής, κατάφωρος, μαρσιποφόρο, οισοφάγος, παράφορος, πολύφερνος, σύμφορος, φαρέτρα, φερέγγυος, φέρετρο, φερέφωνο, φερτός, φερώνυμος, φορά, φορέας, φορείο, φόρεμα, φόρος, φόρτος, φωριαμός

ἐπιβάτην < ἐπὶ + βαίνω: ακροβάτης, ανάβαση, αναβάτης, βάδην, βαθμός, βάθρο, βάση, βατήρας, βατός, βήμα, βηματοδότης, βωμός, διάβαση, διαβάτης, δύσβατος, έμβασμα, επιβάτης, κατάβαση, παραβάτης, πρόσβαση

μεῖναι < μένω: ανυπόμονος, απρόσμενος, διαμονητήριο, επίμονος, μενετός, μοναστήρι, μοναστικός, μοναχός, μονή, μόνιμος, μόνος, ολομόναχος, υπομονή

γίνεται < γί(γ)νομαι (θ. γεν-, γον-, γενε-, > γενη-, γν-. Ο ενεστώτας με ενεστωτικό αναδιπλασιασμό: γί-γν-ο-μαι): αγένεια, αγενής, γενεά, γενέθλια, γένεση, γενέτειρα, γένος, γηγενής, γονίδιο, γόνος, διγενής, ενδογενής, επίγονος, ευγενικός, ευγονία, νεογνό, πολυγονία, προγονικός, πρωτόγονος

ἀποδίδωσιν, ἀποδώσει < ἀπὸ + δίδωμι (θ. δω-, δο-. Ο ενεστώτας προέκυψε με ενεστωτικό αναδιπλασιασμό: δί-δω-μι): αιμοδότης, αποδοτικός, δόση, δοσίλογος, δοσολογία, δότης, δωρεά, δώρο, δωροδοκία, δωροθέτης, έκδοση, εκδοτικός, ενδοτικός, ηλεκτροδότηση, καταδότης, λογοδοσία, μετάδοση, μεταδοτικός, μισθοδοσία, παράδοση, σηματοδότης

φανερόν < φαίνομαι: αφάνεια, αφανής, άφαντος, διαφάνεια, διαφανής, επιφάνεια, καταφανής, περιφανής, φαεινός, φαινομενικός, φαινόμενο, φανάρι, φανερός, φανός, φαντασία, φαντασίωση, φάντασμα, φαντασμαγορικός, φανταστικός, φάσμα, φως.

θεωρήσωμεν: ακταιωρός, εμβρυωρός, επιθεώρηση, επιθεωρητής, θεωρείο, θεώρημα, θεώρηση, θεωρητικός, θεωρία, θεωρικός, θεωρός, θυρωρός, θωριά, νεώριο, ολίγωρος, πυλωρός, σηματωρός, σκευωρός, σκοπιωρός, τιμωρός.

Α) «Δεῖ δὲ μὴ μόνον… μεῖναι τοὺς πολεμίους.»  Η ΑΡΕΤΗ ΓΕΝΙΚΑ ΩΣ ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΠΟΥ ΚΑΘΙΣΤΑ ΤΟΝ ΦΟΡΕΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΙΟ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟ ΣΤΗΝ ΤΕΛΕΙΑ ΕΠΙΤΕΛΕΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

  1. «Δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἕξις, ἀλλὰ καὶ ποία τις» Ανάγκη προσδιορισμού της ειδοποιού διαφοράς στον ορισμό της αρετής

Προκειμένου να προσδιοριστεί το περιεχόμενο του όρου «ἀρετή», όπως έχει διδάξει σε άλλο έργο του ο Αριστοτέλης, πρέπει να καθοριστεί:

α) το προσεχές γένος της (genus proximum), δηλαδή το πλησιέστερο σύνολο στο οποίο εντάσσεται και

β) η ειδοποιός διαφορά της (specifica differentia), δηλαδή το ιδιαίτερο γνώρισμα με το οποίο η αρετή διακρίνεται από τις ομογενείς της έννοιες

Έτσι, για να φτάσει στον καθορισμό του προσεχούς γένους αναφέρει, όπως ήδη έχουμε δει και στην προηγούμενη ενότητα, ότι η αρετή ανήκει στα «ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενα, πάθη, δυνάμεις, ἕξεις». Πάθη ονομάζει την επιθυμία, την οργή, τον φόβο, το θάρρος, τον φθόνο, τη χαρά, τη φιλία, το μίσος, τον πόθο, τη ζήλεια, την ευσπλαχνία, όσα δηλαδή ακολουθούνται από ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια. Η αρετή δεν ανήκει στα πάθη, διότι αυτά αποτελούν:

α) βιολογικές ιδιότητες του ανθρώπου, που υπάρχουν ήδη μέσα μας από τη φύση. Επομένως, δεν μπορεί κανείς να μας επαινέσει ή να μας κατηγορήσει, επειδή τα έχουμε και τα αισθανόμαστε.

β) «άλογες παρορμήσεις της ψυχής», που δεν χαρακτηρίζουν ακόμα τον άνθρωπο καλό ή κακό, ενώ η αρετή είναι αποτέλεσμα θέλησης και συνειδητής επιλογής που προκύπτει έπειτα από ώριμη σκέψη. Τα πάθη θα ήταν ασήμαντα, αν κάθε άτομο δεν ήταν επίσης προικισμένο από τη φύση, με τη δυνατότητα (δύναμη) συμμετοχής σε αυτά.

Η αρετή δεν ανήκει ούτε στις δυνάμεις, που είναι η δυνατότητα να αισθανόμαστε τα πάθη. Δεν μπορεί ούτε και σ’ αυτή την περίπτωση να μας χαρακτηρίσει κάποιος καλούς ή κακούς, επειδή μπορούμε να τα αισθανόμαστε. Μπορούμε να χαρακτηριστούμε καλοί ή κακοί ανάλογα με το αν κρατάμε σωστή ή όχι στάση απέναντι στα πάθη, αν δηλαδή ακολουθούμε τον δρόμο της μεσότητας (σ’ αυτό τον όρο, όμως, θα γίνει αναφορά στις επόμενες ενότητες). Από τα παραπάνω λοιπόν, προκύπτει ότι το προσεχές γένος της αρετής είναι οι έξεις – δηλαδή ο χαρακτήρας που διαμορφώνει ο άνθρωπος με την στάση που επιλέγει απέναντι στα πάθη – οι οποίες, όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενες ενότητες, είναι αποτέλεσμα επαναλαμβανόμενων ενεργειών και η ποιότητά τους εξαρτάται από την ποιότητα των ενεργειών μας. Άρα δεν αρκεί να χαρακτηρίζουμε τις αρετές έξεις, αφού αυτές διακρίνονται σε καλές και κακές, αλλά να βρούμε το ιδιαίτερο εκείνο γνώρισμα, την ειδοποιό διαφορά που τις διαφοροποιεί από τις άλλες έξεις.

  1. «ποία τις» Η ποιότητα της ἕξεως

Στις προηγούμενες ενότητες ο Αριστοτέλης έδειξε ότι προσεχές γένος της αρετής είναι η ἕξις. Δεν αρκεί όμως η έννοια γένους για να οριστεί η αρετή, γιατί υπάρχουν πολλά είδη ἕξεων, καλών και κακών. Πρέπει να οριστεί η ποιότητα των ἕξεων που τις καθιστούν αρετές. Αφού ο Αριστοτέλης έδειξε ότι η ἕξις είναι αποτέλεσμα όμοιων (= επαναληπτικά ίδιων) ενεργειών, αυτό θα πει ότι από την ποιότητα των ενεργειών εξαρτάται και η ποιότητα της ἕξεως. Οι αριστοτελικές ἕξεις μπορεί να είναι ἕξεις κακές και ανάξιες λόγου και ἕξεις καλές και αξιόλογες. Η ποιότητα των ἕξεων, λοιπόν, θα καθορίσει αν βρισκόμαστε στον χώρο των αρετών ή όχι.

  1. «Ῥητέον οὖν ὅτι πᾶσα ἀρετή… εὖ ἀποδίδωσιν»
    Η αρετή γενικά ως ιδιότητα που καθιστά τον φορέα της τέλειο και ικανό στην τέλεια επιτέλεση του έργου του.
    Ο Αριστοτέλης θεωρεί αναγκαίο να αρχίσει τη διερεύνηση της ειδοποιού διαφοράς δείχνοντας ποιο είναι το γνώρισμα που καθιστά την αρετή ἕξιν καλή πρώτα στα πράγματα γενικά.
    Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, η ειδοποιός διαφορά που κάνει μια έξη αρετή είναι:

α) να κάνει κάθε πράγμα που την έχει («αὐτό»), να βρίσκεται στην τέλεια κατάστασή του και
β) να το βοηθά να εκτελεί με σωστό τρόπο το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση.

Οι θετικές συνέπειες της αρετής στον χαρακτήρα και στο έργο όλων των όντων γενικά, που τη διαφοροποιούν ποιοτικά από τις άλλες έξεις, υπογραμμίζονται με την επαναλαμβανόμενη χρήση του επιρρήματος «εὖ» και του επιθέτου «ἀγαθός».

Σκόπιμο κρίνεται σ’ αυτό το σημείο να μιλήσουμε για την έννοια με την οποία χρησιμοποιείται εδώ ο όρος «ἀρετή». Ο Αριστοτέλης δεν της αποδίδει καθαρά ηθικό περιεχόμενο, αλλά τη θεωρεί ως οποιαδήποτε θετική ικανότητα ή ιδιότητα που υπάρχει σε μεγάλο βαθμό. Συνώνυμά της μπορούν να θεωρηθούν η ικανότητα, η υπεροχή, η ανωτερότητα, το προτέρημα.

  1. «αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ»


Ο αριστοτελικός όρος «τέλος» και η «τελεολογική αντίληψη

«αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ»: το ρήμα «ἀποτελῶ» προέρχεται από τη λέξη «τέλος», που υπάρχει και στην «εντελέχεια» (= το πράγμα πέρασε από την κατάσταση της δυνατότητας σε εκείνη της πραγματικότητας, περικλείοντας τον σκοπό της ύπαρξής του), έναν από τους βασικούς όρους της αριστοτελικής φιλοσοφίας.«Τέλος» λοιπόν είναι κατά τον Αριστοτέλη, ο σκοπός για τον οποίο δημιουργείται ένα ον, και εντελέχεια είναι η εκπλήρωση του τελικού σκοπού ύπαρξης ενός όντος, η ανώτατη φάση εξέλιξής του, η τελειοποίησή του, που συμπίπτει με τον σκοπό για τον οποίο είναι πλασμένο.

  1. «τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν»


Η φύση δεν δημιουργεί τίποτε μάταια.

Δύο θεμελιώδεις ιδέες του Αριστοτέλη πρέπει να τις έχει συνεχώς παρούσες στο μυαλό του, για να παρακολουθήσει σωστά τον γενικότερο στοχασμό του μεγάλου φιλοσόφου:
α) Σε διάκριση με τα έργα τέχνης που είναι έργα των ανθρώπων, κάθε δημιούργημα της φύσης (πιο συγκεκριμένα κάθε ζωντανό ον) έχει μέσα στον ίδιο του τον εαυτό αυτό που ο Αριστοτέλης ονομάζει αρχήν κινήσεως (= αρχή της αύξησής του). Αυτό θα πει πως από τη στιγμή που θα γεννηθεί κάτι από τη φύση, αρχίζει σε αυτό μια ορισμένη διαδικασία που, αν δεν εμποδιστεί από έξω, θα ακολουθήσει μια από πριν καθορισμένη πορεία. Η πορεία αυτή θα το οδηγήσει στο τέλος του (= τελείωσή του). Πολλά βέβαια μπορούν να συμβούν καθ’ οδόν ώστε το φυσικό αυτό ον να μη φτάσει ποτέ στο τέλος του. Αυτό όμως δεν σημαίνει απολύτως τίποτε ως προς το τέλος που έχει οριστεί για αυτό το ον.
β) Αξεχώριστη με την έννοια του τέλους είναι στον Αριστοτέλη η ιδέα ότι καθετί που δημιουργείται από τη φύση, έχει να επιτελέσει ένα συγκεκριμένο ἔργον: η φύση δεν δημιουργεί τίποτε μάταια. Βασική αντίληψη του Αριστοτέλη είναι ότι «ἡ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην» (= η φύση τίποτα δεν κάνει μάταια, χωρίς λόγο). Αυτό σημαίνει ότι η «φύσις» ανέθεσε, κατά τον Αριστοτέλη, σε καθετί σ’ αυτό τον κόσμο ένα «ἔργον», έναν συγκεκριμένο προορισμό. Όταν επιτελεστεί αυτό το έργο, τότε το ον φτάνει στο τέλος, στην τελειοποίησή του, στην επίτευξη του σκοπού ύπαρξής του (τελεολογική αντίληψη). Υπάρχει, λοιπόν «ἔργον» του οφθαλμού, «ἔργον» του ίππου, «ἔργον» του ανθρώπου, «ἔργον» του χεριού και «ἔργον» του ποδιού. Σε άλλο σημείο στα Ἠθικὰ Νικομάχεια ο Αριστοτέλης θα μιλήσει για το «ἔργον» που επιτελεί ο κάθε επιμέρους «τεχνίτης» (αθλητής, αγαλματοποιός, κιθαριστής), παράλληλα με το «ἔργον» του ανθρώπου, που είναι «ψυχῆς ἐνέργεια κατὰ λόγον ἢ μὴ ἄνευ λόγου», όπως αναφέρεται και σε σχόλιο του σχολικού μας βιβλίου.

  1. Παραδείγματα για τα δύο γνωρίσματα της αρετής.Για να αποδείξει ο Αριστοτέλης τη θέση του που αφορά τα γνωρίσματα που διαφοροποιούν την αρετή από τις άλλες έξεις, θα στηριχτεί για άλλη μια φορά στην επαγωγή. Έτσι θα χρησιμοποιήσει δύο παραδείγματα· το ένα σχετίζεται με τα όργανα του σώματος και το άλλο με τα ζώα.1ο παράδειγμα: η αρετή του ματιού είναι η ιδιότητα που κάνει και το μάτι τέλειο και το βοηθά να εκτελεί σωστά το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση, δηλαδή να βλέπει καλά.

    2ο παράδειγμα: η αρετή του αλόγου είναι η ιδιότητα που και το άλογο το κάνει σπουδαίο και το βοηθά να εκτελεί σωστά το έργο για το οποίο είναι προορισμένο από τη φύση, δηλαδή το κάνει ικανό να τρέχει, να κουβαλά τον αναβάτη και να αντιμετωπίζει τους εχθρούς.

    Το παράδειγμα του ματιού στη 2η και 6η ενότητα

    Ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε το παράδειγμα του ματιού διαφορετικά στη 2η και διαφορετικά στην 6ηενότητα. Πιο συγκεκριμένα, στη 2η ενότητα το παρουσίασε ως κάτι αντίθετο των ηθικών αρετών, αφού την ιδιότητα της όρασης την έχουμε εκ φύσεως, ενώ τις ηθικές αρετές τις αποκτούμε έπειτα από επανάληψη. Φαινομενικά, λοιπόν, έχουμε μια αντίφαση, η οποία όμως αίρεται, αν σκεφτούμε το εξής: στη 2η ενότητα, η αρετή έχει καθαρά ηθικό περιεχόμενο, ενώ στην 6η αναφέρεται με πιο γενική σημασία, με την έννοια της ικανότητας, της ιδιότητας που υπάρχει σε μεγάλο βαθμό σε όλα τα όντα. Επιπλέον, στη 2η ενότητα ο Αριστοτέλης μιλά για το αισθητήριο της όρασης, το οποίο υπάρχει εκ φύσεως και δεν αποκτιέται με την επανάληψη, ενώ στην 6η αναφέρεται σε μια ιδιότητα της όρασης, την οξύτητα, η οποία επιδέχεται βελτίωση μέσω της άσκησης και μπορεί να φτάσει στην τελειότητα.

Β) «Εἰ δὴ τοῦτ’… ἔργον ἀποδώσει» Η ΑΡΕΤΗ ΕΙΔΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΕΙΝΑΙ Η ΕΞΗ ΠΟΥ ΤΟΝ ΚΑΘΙΣΤΑ ΑΓΑΘΟ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟ ΝΑ ΕΠΙΤΕΛΕΣΕΙ ΤΟ ΔΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΑΙΡΕΣΕΩΣ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Αφού ο Αριστοτέλης είδε πώς εφαρμόζονται τα γνωρίσματα της αρετής στα άψυχα και στα ζώα, οδηγείται τώρα συμπερασματικά (με τη λέξη «δὴ») και στον άνθρωπο. Η αρετή λοιπόν, του ανθρώπου κάνει τον άνθρωπο αγαθό και τον βοηθά να επιτελέσει σωστά το έργο που απορρέει από αυτόν τον ίδιο και τις επιλογές του. Ας σημειώσουμε ότι για τα άλλα όντα χρησιμοποίησε την επαναληπτική αντωνυμία «αὐτοῦ», ενώ για τον άνθρωπο την αυτοπαθητική «ἑαυτοῦ», δείχνοντας ότι το έργο του ανθρώπου είναι προϊόν της δικής του βούλησης και δεν ορίζεται από παράγοντες εξωτερικούς, αλλά από αυτόν τον ίδιο. Για την περίπτωση του ανθρώπου το επίθετο«ἀγαθὸς» παίρνει τη θέση του «σπουδαῖος», γιατί εδώ πια έχουμε να κάνουμε με την ηθική αρετή. Γίνεται σαφές ότι στην ειδική περίπτωση του ανθρώπου η αρετή αποκτά ηθικό περιεχόμενο, και δηλώνει ενδεχομένως («ἂν εἴη») την έξιν με την οποία ο άνθρωπος γίνεται αγαθός και οδηγείται στην επιτέλεση ηθικών πράξεων.
Μάλιστα, ο Αριστοτέλης επιλέγει να αναφερθεί στην περίπτωση του ανθρώπου κάνοντας χρήση μιας υποθετικής πρότασης («Εἰ δὴ …») που έχει ως απόδοση τη δυνητική ευκτική «ἂν εἴη». Τα δύο αυτά στοιχεία προδίδουν μετριοπάθεια, διαλλακτικότητα και λόγο επιστημονικό. Ο φιλόσοφος δεν έχει διάθεση να επιβάλει τις θέσεις του· αντίθετα, φαίνεται να είναι πρόθυμος να τις συζητήσει περαιτέρω, να τις συμπληρώσει ή ακόμα και να τις αναθεωρήσει.

Γ) «Πῶςδὲτοῦτ’ … φύσιςαὐτῆςΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΙΔΟΠΟΙΟΥ ΔΙΑΦΟΡΑΣ ΣΤΟΝ ΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ

Ο Αριστοτέλης στο ερώτημα για το προσεχές γένος της έννοιας «αρετή» απάντησε ότι είναι η έννοια ἕξις με την οποία εννοεί την ιδιαίτερη ψυχική κατάσταση = τον χαρακτήρα που ο άνθρωπος διαμορφώνει με τη στάση που επιλέγει απέναντι στα πάθη. Αν όμως με τη στάση του αυτή = με τις ενέργειές του ο άνθρωπος μπορεί να διαμορφώσει περισσότερες από μία έξεις, ποια από όλες αυτές είναι η αρετή; Είναι φανερό ότι ο Αριστοτέλης ψάχνει να βρει την ειδοποιό διαφορά της έξης που θα είναι αρετή από τις άλλες έξεις που δεν θα είναι βέβαια καμιά τους η αρετή. Η απάντησή του στο ερώτημα αυτό είναι ότι αρετή είναι η έξη «ἀφ’ ἧς ἀγαθὸς ἄνθρωπος γίνεται καὶ ἀφ’ ἧς εὖ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον ἀποδώσει». Το περιεχόμενο αυτής της έξης αποτελεί το θέμα που θα απασχολήσει τον Αριστοτέλη στη συνέχεια και θα τον οδηγήσει στη διερεύνηση της μεσότητας, για να ορίσει την ηθική αρετή.

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

Επιδοτική αντίθεση, με την οποία θέλει να τονίσει το δεύτερο μέρος του συλλογισμού του («ποία τις») ως πιο σημαντικό από το πρώτο.
«Δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἕξις, ἀλλὰ καὶ ποία τις.»

Πολυσύνδετα σχήματα, τα οποία τονίζουν τα δύο γνωρίσματα της αρετής.
«αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν»
«οἷον … τόν τε ὀφθαλμὸν σπουδαῖον ποιεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ»
«ὁμοίως … ἵππον τε σπουδαῖον ποιεῖ καὶ ἀγαθὸν δραμεῖν καὶ ἐνεγκεῖν τὸν ἐπιβάτην καὶ μεῖναι τοὺς πολεμίους»

Επανάληψη του επιρρήματος «εὖ».

Έτσι τονίζονται οι συνέπειες της αρετής στο υποκείμενο και στο έργο που αυτό είναι προορισμένο από τη φύση να επιτελέσει.

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s